Тақырып: Үлкен деректермен жұмыс істегенде неге абай болу керек?
🎯 Мақсаты:
Оқушыларға дербес деректердің құндылығы, құқықтық және моральдық шектеулер, сондай-ақ үлкен деректерді дұрыс қолданудың ережелері туралы түсінік беру.
📘 Түсініктеме:
Big Data адам өмірін жақсартуға көмектеседі, бірақ дұрыс қолданылмаса — қауіп тудыруы мүмкін.
Мысалы:
– Жеке деректер рұқсатсыз қолданылса;
– Қате немесе жалған мәлімет негізінде шешім қабылданса;
– Құпия ақпарат жарияланса.
🔐 1. Дербес деректер дегеніміз не?
Дербес деректер — бұл нақты адамға тиесілі ақпарат.
Мысалдар:
- Аты-жөні, ЖСН
- Телефон нөмірі, мекенжайы
- Локация (GPS)
- Медициналық мәліметтер
- Әлеуметтік желідегі әрекеттер
📌 Заң бойынша, бұл ақпарат қорғалуы тиіс және оны рұқсатсыз жинауға тыйым салынған.
⚠️ 2. Big Data-ның қауіптері
| Қауіп түрі | Мысал |
| 🔓 Құпиялылықтың бұзылуы | Түсініксіз сайт сіздің мекенжайыңызды сақтап қалды |
| 🧠 Манипуляция | Интернет сізге «керек» жарнаманы ғана көрсетіп, пікіріңізге әсер етеді |
| 🎯 Мақсатты бақылау | Қозғалысыңыз, іздеулеріңіз арқылы компания сізді толық бақылауы мүмкін |
| ❌ Қате шешім | Қате дерекке сүйеніп, дұрыс емес ұсыныс немесе баға беріледі |
⚖️ 3. Этикалық мәселелер
Big Data-мен жұмыс істегенде келесі сұрақтарды ескеру керек:
- Бұл дерек рұқсатпен жиналды ма?
- Бұл ақпарат шын және толық па?
- Бұл дерек арқылы біреуге зиян келмей ме?
- Бұл дерек дискриминацияға (кемсітуге) жол ашпай ма?
📚 Мектептегі мысал:
Егер мектеп электронды журналға сүйеніп, оқушыларды автоматты түрде топтарға бөлсе, бұл әділ бола ма?
❗ Мүмкін оқушы сол күні науқас болған шығар, немесе интернет өшіп қалды ма?
✅ Оқушыларға арналған тапсырмалар:
🔍 1. Талдау сұрағы:
Егер бір қосымша сенің барлық фотоларыңды қарап, қандай киім ұнайтыныңды анықтаса — бұл дұрыс па?
Жауап: ✍️ Иә / Жоқ — себебін түсіндір (2–3 сөйлем)
⚖️ 2. Шағын пікірталас / топтық жұмыс:
Тақырып:
«Мектеп оқушыларының телефон арқылы қозғалысын бақылауға болады ма?»
Тапсырма:
- 2 жаққа бөлініңдер: «Қолдаймын» және «Қарсымын»
- Әр топ 3 дәлел келтіреді
🛠 3. Этикалық шешім табу ойыны:
Сіз — жас IT-маманысыз. Компания сізден мына мәліметтерді жинауды сұрайды:
– Оқушының локациясы
– Телефонмен сөйлесу тарихы
– WhatsApp жазбалары
Сұрақ: Қайсысын жинауға келісесіз? Қайсысы — артық?
Жауап: 📝 таңда және себебін жаз
🧠 4. Үй жұмысы / шығармашылық тапсырма:
Тақырып:
«Мен өз деректерімді қалай қорғаймын?»
Тапсырма: 5–6 сөйлеммен қауіпсіз интернет ережелерін жаз